Uppþvottavél sem gengur eftir kvöldmatinn eða þvottavél sem malar á helgarþvottinum virðist sjaldnast hættuleg. Rafmagnsbilanir, ofhitnun og lélegt viðhald geta þó breytt venjulegum heimilistækjum í eldhættu. Til að draga úr hættunni þarftu að vita hvað getur farið úrskeiðis, hvenær þú átt að hætta að nota tæki og hvernig þú verndar heimilisfólkið.
Hvað getur valdið því að kviknar í heimilistækjum?
Eldur í heimilistækjum getur kviknað þegar skemmdar raflagnir, lausar tengingar eða bilaðir íhlutir mynda of mikinn hita. Fita, ló og eldfimir hlutir í næsta nágrenni geta svo orðið eldsmatur. Aðrir eldar kvikna þegar venjuleg tæki eru notuð á rangan hátt eða skilin eftir í gangi án eftirlits.

Bandaríska brunamálastofnunin (USFA) áætlar að í Bandaríkjunum hafi eldamennska valdið 167.800 brunum í íbúðarhúsnæði árið 2023 og rafmagnsbilanir 23.700. Þetta eru víðir flokkar brunaorsaka en ekki tölur um bruna í uppþvotta- eða þvottavélum sérstaklega. Þær sýna þó hvers vegna bæði venjur við eldamennsku og rafmagnsöryggi skipta máli.
Getur kviknað í uppþvottavél?
Já. Það getur kviknað í uppþvottavél þótt hún noti vatn. Rafmagnstengingar, stjórnbúnaður, mótor og hitaelement geta bilað og vatnið inni í vélinni ver ekki alla rafmagnshluti gegn ofhitnun.
Raunverulegt dæmi er frá bandarísku neytendaöryggisstofnuninni (CPSC), sem tilkynnti árið 2019 um innköllun á ASKO-uppþvottavélum vegna þess að rafmagnssnúran gat ofhitnað og valdið eldhættu. Eigendum viðkomandi gerða var sagt að hætta að nota vélarnar og fá gert við þær. Eldhætta í uppþvottavél getur því stafað af tilteknum framleiðslugalla og þess vegna er mikilvægt að fylgjast með innköllunum.
Hvernig geta þvottavélar og þurrkarar valdið eldhættu?
Í þvottavélum geta komið upp rafmagnsbilanir í raflögnum, stjórnbúnaði eða mótor. Skemmdar snúrur og röng uppsetning geta líka skapað hættu.
Þurrkurum fylgir að auki önnur hætta: eldfim ló og hindrað loftflæði. Samkvæmt USFA var vanræksla á þrifum helsti orsakaþátturinn í 31% bruna sem tengdust þurrkurum á bandarískum heimilum á árunum 2018–2020. Sú tala á við þurrkara, ekki þvottavélar.
En önnur eldhústæki?
Tæki á eldhúsbekknum sem hitna þurfa líka athygli. Brauðmylsna safnast fyrir í brauðristum, fita í loftsteikingarpottum og matur í örbylgjuofni getur ofhitnað. Viskastykki, umbúðir og gluggatjöld nálægt heitum flötum bæta svo við eldsmatinn.
Lærdómurinn er að huga bæði að tækinu sjálfu og umhverfi þess: tæki sem virkar eðlilega þarf samt nægilegt rými í kringum sig, regluleg þrif og eftirlit.
Hvaða viðvörunarmerki þýða að þú eigir að hætta að nota tæki?
Brunalykt sem kemur aftur og aftur eða öryggi sem slær ítrekað út á aldrei að teljast „eðlileg“ hegðun tækis. Notaðu viðvörunarmerkin hér að neðan til að meta hvenær þú átt að hætta notkun og leita aðstoðar.
| Viðvörunarmerki | Hugsanleg orsök | Hvað skal gera |
|---|---|---|
| Lykt af brenndu plasti eða rafmagni | Ofhitnaðar raflagnir eða íhlutir | Hættu að nota tækið og fáðu fagmann til að skoða það. |
| Mislituð, bráðnuð eða óeðlilega heit kló eða innstunga | Skemmd tenging eða ofhitnun | Hættu notkun og fáðu rafvirkja til að skoða tenginguna. |
| Öryggi slær ítrekað út | Bilun í tækinu eða rafrásinni | Ekki slá örygginu inn aftur og aftur til að klára kerfið. |
| Nýtt urg eða suð, eða tækið stöðvast | Vélræn bilun eða rafmagnsbilun | Stöðvaðu kerfið og hafðu samband við viðurkenndan viðgerðarmann. |
| Reykur, logar eða neistaflug | Bráð eldhætta | Farðu frá tækinu, láttu aðra vita og komdu þér út. |

Ef enginn eldur er laus skaltu aðeins taka tækið úr sambandi ef það er óhætt. Snertu ekki skemmda rafmagnshluti, teygðu þig ekki í gegnum vatn og dragðu ekki fram þungt innbyggt tæki til að ná í klóna.
Sumar bilanir gera ekki vart við sig fyrirfram. Reglulegt viðhald og virkir skynjarar skipta því máli jafnvel þótt tækin virðist ganga eðlilega.
Hvernig geturðu komið í veg fyrir eld í heimilistækjum?
Góðar eldvarnir í eldhúsinu byrja með réttri uppsetningu, öruggri daglegri notkun og reglulegu viðhaldi. Sömu venjur draga líka úr eldhættu í þvottahúsinu. Byrjaðu á rafmagnstengingunum og farðu svo yfir hvernig þú notar og hugsar um hvert tæki.
Notaðu réttar rafmagnstengingar
Fylgdu uppsetningarleiðbeiningunum, þar á meðal kröfum um rafrás, jarðtengingu og rými í kringum tækið. Láttu fagmenn sjá um fastar tengingar og allar breytingar á raflögnum.
Í leiðbeiningum USFA um öryggi heimilistækja er mælt með því að stinga stórum heimilistækjum beint í vegginnstungu og nota aldrei framlengingarsnúrur með þeim. Notaðu heldur ekki fjöltengi í stað réttrar tengingar fyrir tækið.
Skoðaðu þær snúrur sem þú nærð til og gáðu hvort þær séu sprungnar, trosnaðar, klemmdar eða hitaskemmdar. Haltu þeim frá heitum flötum og stöðum þar sem húsgögn eða tæki geta klemmt þær. Laus innstunga eða skemmd snúra kallar á viðgerð, ekki bráðabirgðalausn.
Temdu þér öruggari daglegar venjur
Láttu uppþvottavélina og þvottavélina ganga þegar þú ert heima og vakandi svo þú getir brugðist við óvenjulegri lykt, hljóðum eða viðvörunum. Slökkvilið Lundúna (London Fire Brigade) ráðleggur sérstaklega gegn því að láta þvottavélar, þurrkara eða uppþvottavélar ganga yfir nóttina án eftirlits.
Aðrar gagnlegar varúðarráðstafanir við notkun eldhústækja:
- Vertu nálægt þegar þú notar tæki á eldhúsbekknum sem hitna.
- Haltu eldhúspappír, matarumbúðum og tuskum frá heitum flötum.
- Fylgdu leiðbeiningum um hámarkshleðslu og notaðu ráðlagt þvottaefni.
- Gættu þess að loftræstirými sé eins og tilgreint er í handbókinni.
- Notaðu ílát sem þola örbylgjuofn og fylgdu leiðbeiningum um upphitun.
- Taktu lítil tæki á eldhúsbekknum úr sambandi þegar þau eru ekki í notkun, eins og USFA mælir með.
- Haltu ekki áfram að nota tæki með þekkta bilun bara af því að það klárar enn kerfið.
Haltu tækjunum hreinum og vel við höldnum
Hagaðu þrifunum eftir leiðbeiningum hvers tækis í stað þess að nota sömu aðferð fyrir öll tæki.
Hreinsaðu síuna í uppþvottavélinni eins og leiðbeiningar segja til um og fjarlægðu lausa hluti sem gætu truflað virkni hennar. Keyrðu hreinsikerfi þvottavélarinnar eins og mælt er fyrir um og láttu skoða viðvarandi leka eða óeðlilega virkni.
Hreinsaðu lósíuna í þurrkaranum fyrir hverja hleðslu og haltu útblástursbarkanum hreinum. Ef þurrkunin fer að taka lengri tíma en áður getur það bent til vandamáls sem þarf að skoða. USFA mælir einnig með því að hreinsa lósíuna í hvert skipti sem þurrkarinn er notaður.
Hreinsaðu mylsnu úr brauðristinni þegar hún hefur verið tekin úr sambandi og hefur kólnað, og fjarlægðu fitu af kældum eldunartækjum samkvæmt handbókinni. Dýfðu aldrei rafmagnshlutum í vatn.
Fylgstu reglulega með innköllunum, til dæmis á vef framleiðandans, og leitaðu eftir vörumerki og gerðarnúmeri. Skráðu ný tæki hjá framleiðandanum svo öryggistilkynningar berist þér.

Gerðu snemmbúna viðvörun að hluta af öryggisvenjunum
Viðhald dregur úr hættunni en getur ekki útilokað allar bilanir. Virkir skynjarar gefa þér annað tækifæri til að átta þig á hættunni og koma þér út.
USFA mælir með reykskynjurum í hverju svefnherbergi, utan við hvert svefnrými og á hverri hæð, þar á meðal í kjallara. Fylgdu gildandi reglum og leiðbeiningum framleiðanda þegar þú velur og staðsetur skynjara.
Þar sem þörf er á vörn bæði gegn reyk og kolmónoxíði (CO) eru til samsettir reyk- og CO-skynjarar. CO-skynjun beinist að annarri hættu, sem tengist tækjum sem brenna eldsneyti, og hún greinir ekki gasleka.
Í eldhúsum þar sem matarreykur getur sett reykskynjara af stað að óþörfu getur hitaskynjari veitt viðbótarvörn. Hann kemur þó ekki í stað reykskynjara og greinir ekki innri rafmagnsbilun í uppþvottavél fyrr en hitinn nær skynjaranum. Hitaskynjari frá X-Sense fæst í vefverslun okkar.
Prófaðu skynjarana og haltu þeim við samkvæmt leiðbeiningum. Taktu aldrei rafhlöðuna úr reykskynjara til að losna við viðvaranir vegna eldamennsku.
Hvað áttu að gera ef kviknar í heimilistæki?
Ef kviknar í uppþvottavél eða þvottavél skiptir fólkið meira máli en tækið.
Láttu alla vita og komdu þér strax út. Eyddu ekki tíma í að safna saman eigum eða skoða tækið.

Færðu ekki tækið og opnaðu það ekki. Dragðu aldrei logandi tæki fram til að ná í klóna.
Helltu ekki vatni á rafmagnstæki sem eru undir spennu. Vatnið getur valdið raflosti.
Frestaðu ekki flóttanum til að taka strauminn af. Ef rafmagnstaflan er aðgengileg á öruggum stað má slá út rafmagninu án þess að fara nálægt eldinum.

Hringdu í 112 þegar þú ert kominn út og farðu ekki aftur inn. Segðu viðbragðsaðilum hvaða tæki á í hlut og hvort einhver gæti enn verið inni.

Slökkvitæki kemur aðeins til greina við takmarkaðar aðstæður. Samkvæmt USFA þarf eldurinn að vera lítill og afmarkaður, búið að láta aðra vita og hringja í slökkviliðið, og flóttaleiðin þarf að vera greið. Þú þarft líka að geta beitt slökkvitækinu og vera óhultur fyrir eitruðum reyk. Ef þú ert í vafa skaltu koma þér út. Slökkvitæki sem nota á á rafbúnað undir spennu þarf að vera ætlað til þess.
Ef eldur er innilokaður í örbylgjuofni skaltu hafa hurðina lokaða og slökkva á ofninum, en aðeins ef það er óhætt. Komdu þér út ef reykur breiðist út eða aðstæður versna.
Tengdu aldrei aftur eða notaðu tæki sem hefur skemmst í eldi fyrr en fagmaður hefur metið það.

Algengar spurningar
1. Hvaða tæki á að taka úr sambandi þegar þau eru ekki í notkun?
Taktu lítil tæki á borð við brauðristar, smáofna og færanleg eldunartæki úr sambandi þegar þau eru ekki í notkun. Ísskápar og frystar eru hannaðir til að vera stöðugt í gangi og eiga almennt að vera í sambandi nema þeir séu bilaðir eða innköllun mæli fyrir um annað. Fylgdu leiðbeiningum hvers framleiðanda.
2. Getur kviknað í brauðrist sem er í sambandi en slökkt á?
Rafmagnsgalli getur skapað hættu á meðan brauðristin er tengd við rafmagn. Taktu hana úr sambandi eftir notkun, leyfðu henni að kólna áður en þú þrífur hana og tæmdu mylsnubakkann reglulega. Hættu að nota hana ef snúran, stjórnhnapparnir eða klóin eru skemmd.
3. Hvort er öruggara, örbylgjuofn eða smáofn?
Hvorugt er sjálfkrafa öruggara í öllum aðstæðum. Í örbylgjuofni getur matur eða óhentug ílát ofhitnað, en í smáofni komast matur og nálægir hlutir í snertingu við heita fleti og hitaelement. Fylgdu handbókinni, hafðu nægt rými í kringum tækið, haltu því hreinu og láttu það ekki ganga án eftirlits.
Gerðu eldvarnir að föstum lið
Til að draga úr eldhættu af heimilistækjum þarf góðar daglegar venjur: réttar rafmagnstengingar, hrein tæki og skjót viðbrögð við viðvörunarmerkjum. Hvort sem þú ert að draga úr eldhættu í uppþvottavélinni eða hugsa um þvottavélina og þurrkarann skaltu tvinna forvarnirnar saman við virka skynjara og æfða flóttaáætlun til að vernda heimilisfólkið.
