Reykskynjari og kolmónoxíðskynjari (CO-skynjari) líta svipað út og eru oft í sömu herbergjunum, en þeir greina tvær gjörólíkar hættur. Þú þarft báða, því hvor gerð nemur það sem hin missir af. Reykskynjari bregst við sýnilegum reykögnum frá eldi. CO-skynjari bregst við ósýnilegri og lyktarlausri lofttegund sem getur borist frá gaseldavél, arni, gashitara eða sambyggðum bílskúr.
Í stuttu máli
| Spurning | Stutt svar |
|---|---|
| Greinir reykskynjari líka kolmónoxíð? | Nei. Þetta eru aðskildir nemar fyrir ólíkar hættur. |
| Hvaða gerð reykskynjara hentar best á heimilum? | Almennt er mælt með ljósnema fyrir algengustu eldhættu á heimilum, auk þess sem hann gefur færri falskar viðvaranir. |
| Hvar á CO-skynjari að vera? | Nálægt öllum svefnrýmum, á hverri hæð, í um 1,5 m hæð frá gólfi. |
| Hversu lengi endast skynjararnir? | Reykskynjarar endast í 10 ár. CO-skynjarar endast yfirleitt í 7–10 ár. |
| Besta lausnin fyrir flest heimili? | Samsettur reyk- og CO-skynjari með þráðlausri samtengingu um allt heimilið. |
Hver er munurinn á kolmónoxíðskynjara og reykskynjara?
Reykskynjari fylgist með brunaögnum í loftinu. Kolmónoxíðskynjari fylgist með tiltekinni eitraðri lofttegund. Báðir verja gegn hættum á heimilinu, en hvorugur getur komið í stað hins.
Hvað hvor um sig greinir – og hvað ekki
Reykskynjari nemur örsmáar reyk- eða sótagnir, annaðhvort með ljósi eða jónun. Hann getur ekki numið lofttegundir. Kolmónoxíðskynjari mælir CO-sameindir í milljónarhlutum (ppm) og hunsar reyk algjörlega.
Ef þú setur aðeins upp reykskynjara er heimilið óvarið gegn kolmónoxíði, og öfugt.
Reykskynjari og CO-skynjari bornir saman
| Eiginleiki | Reykskynjari | Kolmónoxíðskynjari |
|---|---|---|
| Hvað hann greinir | Reykagnir frá eldi | CO-gas frá bruna eldsneytis |
| Uppspretta hættunnar | Opinn eldur, glóðarbruni, rafmagnsbruni | Gaseldavél, gashitari, arinn, kamína, útblástur bíla |
| Hvað setur hann af stað | Sýnilegar agnir í skynjunarhólfinu | CO-styrkur sem nær hættulegu gildi (ppm) |
| Besta uppsetningarhæð | Í loftinu, helst sem næst miðju herbergis | Um 1,5 m frá gólfi, nálægt svefnrýmum |
| Algengur líftími | 10 ár | 7–10 ár |
| Rafhlöður | Innsigluð 10 ára litíumrafhlaða eða útskiptanleg | Innsigluð 10 ára litíumrafhlaða eða útskiptanleg |
Hvort tæki ver gegn hættu sem hitt ræður ekki við. Samsettur skynjari getur sinnt báðum hlutverkum í einu tæki án þess að fjölga tækjum í loftinu.
Hvernig virkar reykskynjari?
Flestir reykskynjarar á heimilum nota aðra af tveimur skynjunaraðferðum. Hvor aðferð bregst best við ákveðinni tegund elds og þess vegna skiptir máli hvaða tækni þú velur.
Ljósnemar: bestir fyrir glóðarelda
Í ljósnema (e. photoelectric) skín lítill ljósgeisli inni í hólfi. Þegar reykagnir berast inn dreifa þær ljósinu á nema sem setur viðvörunina af stað. Þessi gerð bregst hratt við hægum glóðareldum, til dæmis í ofhitnaðri snúru, í sófa sem kviknar í út frá sígarettu eða í efni nálægt rafmagnsofni. Slíkir eldar mynda mikinn reyk en litla sýnilega loga og eru sérstaklega hættulegir að nóttu til þegar fólk sefur.
Jónunarskynjarar: bestir fyrir logandi elda
Í jónunarskynjara fer lítill rafstraumur um loftið inni í hólfinu. Reykagnir rjúfa strauminn og setja viðvörunina af stað. Þessi gerð bregst hratt við logandi eldum með miklum hita, til dæmis eldi í feiti eða pappír sem fuðrar upp. Hún er síður næm fyrir reyk frá glóðareldum og hættir frekar til að fara í gang vegna gufu frá eldamennsku.
Hvaða gerð á að velja?
Fyrir flest heimili er almennt mælt með ljósnema. Hann greinir glóðarelda, sem valda mörgum dauðsföllum í húsbrunum, og gefur færri falskar viðvaranir á göngum og nálægt eldhúsum. Ef á heimilinu eru rými þar sem hætta er á hraðbrennandi eldi, til dæmis verkstæði með leysiefnum, er vert að íhuga að bæta við skynjara sem hentar þeirri tegund elds í þeim rýmum.
Hvernig virkar kolmónoxíðskynjari?
Kolmónoxíð er hvorki hægt að sjá, finna lykt af né bragð. CO-skynjari er eina leiðin fyrir sofandi fjölskyldu til að vita að það sé í loftinu.

Þögli morðinginn: af hverju kolmónoxíð er svona hættulegt
Kolmónoxíð berst út í blóðið og hindrar að líkaminn geti tekið upp súrefni, svo lífsnauðsynleg líffæri fá ekki nóg súrefni. Fyrstu einkennin (höfuðverkur, svimi, ógleði og þreyta) líkjast vægu kvefi eða flensu. Þess vegna er kolmónoxíð ein helsta orsök dauðsfalla af völdum eitrunar af slysni á heimilum í Bandaríkjunum yfir vetrarmánuðina, þegar fólk gerir oft lítið úr einkennunum og fer aftur að sofa.
Rafefnafræðilegir nemar: svona greinir skynjarinn CO
Inni í CO-skynjara er lítill rafefnafræðilegur nemi. Þegar CO-sameindir berast inn um loftopin hvarfast þær við rafskaut og mynda örlítinn rafstraum. Skynjarinn mælir strauminn, breytir honum í ppm-gildi og fer í gang ef hættulegur styrkur varir. Stutt útsetning, til dæmis þegar kveikt er á gaseldavél, setur hann ekki af stað, en hæg uppsöfnun gerir það.
Er kolmónoxíð hætta á Íslandi?
Flest heimili á Íslandi eru kynt með hitaveitu. Heita vatnið kemur heitt úr jörðinni og ofnarnir brenna engu, svo hitaveitan sjálf myndar ekki kolmónoxíð. Hættan er því minni hér en í löndum þar sem hús eru kynt með gasi eða olíu. Hún er samt til staðar, því kolmónoxíð myndast alls staðar þar sem eitthvað brennur.
Helstu uppsprettur kolmónoxíðs á Íslandi eru:
- Sumarbústaðir með gashitara, kamínu eða viðarofni, ekki síst bústaðir utan hitaveitusvæða.
- Hjólhýsi, fellihýsi og húsbílar, þar sem gashitari eða gaseldavél í litlu og þéttu rými getur fljótt valdið hættulegum styrk.
- Arnar og kamínur í íbúðarhúsum, sérstaklega ef reykháfurinn dregur illa eða er stíflaður.
- Gaseldavélar, sem eru orðnar algengar í íslenskum eldhúsum.
- Grill, hvort sem er gas- eða kolagrill, sem er notað inni, í bílskúr eða á yfirbyggðum svölum.
- Bíll, sláttuvél eða önnur vél í gangi í bílskúr sem er sambyggður húsinu. Kolmónoxíð getur smogið inn í íbúðina jafnvel þótt bílskúrshurðin sé opin.
- Olíukynding í húsum á köldum svæðum þar sem hitaveita er ekki í boði.
Eldsvoði myndar líka mikið kolmónoxíð. Í húsbrunum lætur fólk oftar lífið af völdum reyks og eitraðra lofttegunda en af völdum loganna sjálfra.
Ef eitthvað á listanum á við heimilið, sumarbústaðinn eða ferðavagninn er CO-skynjari ódýr trygging. Hann vegur lítið og tekur lítið pláss, svo það er auðvelt að taka hann með í bústaðinn eða hjólhýsið.
Af hverju þarftu báða?
Reykskynjari getur ekki numið kolmónoxíð og CO-skynjari getur ekki numið reyk. Heimilið þarf báða.

Tvær ólíkar hættur, tveir ólíkir nemar
Ef aðeins annað tækið er sett upp er helmingur hættunnar óvarinn. Skynjari sem nemur aðeins CO getur látið eld í kjallaranum fram hjá sér fara þar til reykur fyllir efri hæðirnar. Gashitari sem brennir illa setur hugsanlega aldrei af stað skynjara sem nemur aðeins reyk, jafnvel þótt CO-styrkurinn í svefnherberginu nái banvænu gildi.
Samsettir reyk- og kolmónoxíðskynjarar: eitt tæki, full vernd
Í samsettum reyk- og CO-skynjara eru ljósnemi fyrir reyk og rafefnafræðilegur CO-nemi í sama tækinu. Þú færð sömu vernd og með tveimur aðskildum skynjurum en með helmingi færri tækjum í loftinu, einni rafhlöðu til að fylgjast með og einu tæki til að prófa í hverjum mánuði. Sumar gerðir eru með raddviðvörun sem segir hvaða hætta setti viðvörunina af stað, svo heimilisfólkið bregðist rétt við án þess að þurfa að giska.
Hvar samsettur skynjari gerir mest gagn
Samsettur reyk- og CO-skynjari á vel heima á nokkrum stöðum í húsinu:
- Gangurinn fyrir utan svefnherbergin er mikilvægasti staðurinn, því þar nemur skynjarinn bæði reyk að nóttu og CO sem berst annars staðar frá.
- Eldhússvæðið, að minnsta kosti 3 metra frá eldavélinni. Þar fylgist skynjarinn með CO frá gaseldavél sem brennir illa, án þess að fara í gang vegna matarreyks.
- Stofa með arni, þar sem hætta er bæði á glóðarbruna og CO frá reykháfi sem dregur illa.
- Svefnherbergi sem liggur upp að sambyggðum bílskúr, þar sem CO úr útblæstri getur smogið inn um rifur.
Einn samsettur skynjari á hverjum þessara staða ver gegn mun meiri hættu en stakir skynjarar á víð og dreif sem hver um sig gegnir aðeins einu hlutverki.
Snjalleiginleikar sem auka öryggið
Nýrri samsettir skynjarar eru með eiginleika sem skipta raunverulegu máli að nóttu til:
- Raddviðvaranir segja skýrt hvort reykur eða CO setti viðvörunina af stað.
- Tilkynningar í símann senda viðvörun í rauntíma í gegnum app, svo þú færð að vita af hættunni jafnvel þegar þú ert að heiman.
- Þráðlaus samtenging tengir alla skynjarana saman, svo viðvörun í kjallaranum setur skynjarann í svefnherberginu af stað og fjölskyldan fær tíma til að bregðast við.
- Innsigluð 10 ára litíumrafhlaða þýðir engin árleg rafhlöðuskipti og ekkert tíst um miðja nótt vegna lágrar rafhlöðu.
Með þessum eiginleikum verður stakur skynjari hluti af samræmdu öryggiskerfi fyrir heimilið.
Hvar á að setja upp reyk- og kolmónoxíðskynjara?
Staðsetningin ræður því hversu fljótt viðvörunin nær til sofandi fjölskyldu. Skynjari á röngum stað hljómar hugsanlega aldrei í tæka tíð.

Staðsetning eftir rýmum
Bandarísku brunavarnasamtökin NFPA mæla meðal annars með eftirfarandi reglum um staðsetningu. Kynntu þér jafnframt gildandi reglur hjá HMS (Húsnæðis- og mannvirkjastofnun) eða slökkviliðinu á þínu svæði.
- Settu reykskynjara í hvert svefnherbergi svo sá sem þar sefur vakni strax ef eldur kviknar þar.
- Settu skynjara á ganginn fyrir utan hvert svefnrými til að nema eld sem kviknar í sameiginlegum rýmum.
- Settu að minnsta kosti einn skynjara á hverja hæð hússins, þar á meðal í kjallara og innréttað ris.
- Bættu við CO-skynjara nálægt hverju svefnrými og að minnsta kosti einum á hverri hæð.
Staðir sem ber að forðast
Forðastu þessa staði:
- Beint fyrir ofan eldavélina, þar sem matarreykur og gufa valda tíðum fölskum viðvörunum.
- Inni á baðherbergi eða rétt fyrir utan það, þar sem gufa frá sturtunni getur sett skynjarann af stað.
- Fyrir framan loftræsti- eða hitablástursop, þar sem loftstraumurinn þynnir reyk og CO svo neminn greinir þau ekki í tæka tíð.
- Of nálægt gaseldavél, kamínu eða arni, sem getur valdið fölskum viðvörunum þegar kveikt er upp. Hafðu CO-skynjara í góðri fjarlægð frá slíkum tækjum, oft að minnsta kosti 4,5 metra samkvæmt leiðbeiningum framleiðenda.
Í hvaða hæð á að setja skynjarana?
Reykur stígur upp og því eiga reykskynjarar að vera í loftinu, ekki á vegg. Kolmónoxíð blandast jafnt við loftið í herberginu og því geta CO-skynjarar verið í öndunarhæð fullorðinna, um 1,5 m frá gólfi, eða í loftinu ef leiðbeiningar framleiðanda leyfa það. Samsettir skynjarar fylgja reglum um staðsetningu reykskynjara, því hæðin skiptir mestu máli fyrir reykskynjunina.
Algeng mistök með reyk- og CO-skynjara
Jafnvel gott tæki getur ekki varið þig ef það er rangt notað, útrunnið eða aldrei prófað.
Að líta á reyk- og CO-skynjara sem sama hlutinn
Algengustu mistökin eru að halda að reykskynjari nemi líka kolmónoxíð. Það gerir hann ekki. Settu annaðhvort upp báðar gerðir á öllum svæðum eða veldu samsettan skynjara með tveimur aðskildum nemum í sama tækinu.
Að gleyma að skipta skynjurum út eftir 7–10 ár
Bæði reyknemar og CO-nemar eldast og flestir framleiðendur prenta fyrningardagsetningu aftan á tækið. Skiptu öllum skynjaranum út þegar uppgefnum líftíma hans lýkur, jafnvel þótt hann pípi enn þegar ýtt er á prófunarhnappinn, því neminn bregst hugsanlega ekki lengur rétt við raunverulegum reyk eða CO.
Að vanrækja prófanir og viðhald
Ýttu á prófunarhnappinn á öllum skynjurum einu sinni í mánuði og ryksugaðu loftopin tvisvar á ári til að fjarlægja ryk. Ef skynjarinn er með útskiptanlegri rafhlöðu skaltu kynna þér hversu oft framleiðandinn mælir með rafhlöðuskiptum. Litíumrafhlöður í nýrri skynjurum endast yfirleitt í nokkur ár, en venjulegum alkalírafhlöðum þarf að skipta út árlega.
Veldu réttan reyk- og kolmónoxíðskynjara
Eldur og kolmónoxíð eru tvær ólíkar hættur og hvor þeirra kallar á sinn eigin nema. Hagkvæm lausn fyrir heimili er að sameina báða nemana í samsettum skynjara og samtengja alla skynjarana svo viðvörun berist í öll herbergi. Veldu skynjara sem eru vottaðir samkvæmt evrópskum stöðlum: EN 14604 fyrir reykskynjara og EN 50291 fyrir CO-skynjara. Byrjaðu á ganginum fyrir utan svefnherbergin og haltu svo áfram þaðan.
Ef þú vilt snjallan, samtengjanlegan reykskynjara sem tengist appinu fæst snjalli reykskynjarinn XS01-M í vefverslun okkar. Fyrir sumarbústaðinn, hjólhýsið eða heimili með arni eða gaseldavél er snjalli CO-skynjarinn XC01-M góð viðbót.
Algengar spurningar um reyk- og CO-skynjara
Af hverju tístir reyk- eða CO-skynjarinn á nokkurra mínútna fresti?
Stakt tíst á 30–60 sekúndna fresti gefur yfirleitt til kynna lága rafhlöðu, ekki neyðarástand. Skiptu um rafhlöðu, eða um allan skynjarann ef rafhlaðan er innsigluð. Samfelld viðvörun þýðir raunverulega hættu.
Hvernig veit ég hvort reyk- eða CO-viðvörun er í gangi?
Hljóðmerki eru mismunandi eftir framleiðendum og gerðum. Margir samsettir skynjarar nota þrjú píp fyrir reyk og fjögur fyrir CO, en sumar gerðir nota raddviðvörun sem segir hvaða hætta er á ferð. Lestu handbókina til að vita hvað hvert mynstur þýðir. Samfelld viðvörun er alltaf neyðarástand: farðu strax út og hringdu í 112.
Þarf ég CO-skynjara ef húsið er kynt með hitaveitu?
Hitaveitan sjálf myndar ekki kolmónoxíð. Ef engin gaseldavél, arinn, kamína eða sambyggður bílskúr er á heimilinu er hættan lítil. Það sem flestir Íslendingar gleyma eru sumarbústaðurinn og hjólhýsið, þar sem gashitarar og kamínur eru algeng. Þar er CO-skynjari sérstaklega mikilvægur. Kynntu þér jafnframt gildandi reglur hjá HMS (Húsnæðis- og mannvirkjastofnun) eða slökkviliðinu á þínu svæði.
Getur CO-skynjari farið í gang án þess að raunverulegur leki sé til staðar?
Já. Lág rafhlaða, gamall nemi eða eldsneytistæki sem er að fara í gang geta sett hann af stað. Ef pípið heldur áfram eftir að ný rafhlaða hefur verið sett í skaltu athuga dagsetninguna á skynjaranum og skipta honum út ef þörf krefur.
Hversu marga reyk- og CO-skynjara þarf venjulegt heimili?
Tveggja hæða hús með þremur svefnherbergjum þarf að minnsta kosti sex reykskynjara: einn í hvert svefnherbergi, einn á hvern gang og einn á hverja hæð. Bættu við CO-skynjurum nálægt svefnrýmum og á hverri hæð.
